Zadania Polskiej Marynarki Wojennej związane z działaniami desantowymi

Podstawowym zadaniem Polskiej Marynarki Wojennej (PMW) od lat 60. do końca 80. był współudział w morskiej operacji desantowej państw Układu Warszawskiego (UW). Zasadniczym kierunkiem działań Wojska Polskiego w ramach UW miał być kierunek nadmorski, odcięcie Półwyspu Jutlandzkiego i dotarcie do wybrzeża Morza Północnego, a później zdobycie Półwyspu Jutlandzkiego i wysp duńskich. Ważnym elementem tych działań miał być planowany desant morski lub morsko-powietrzny na terytorium Danii. Wszystkie powyższe działania miały na celu opanowanie cieśnin duńskich i zapewnienie swobodnej żeglugi z Bałtyku dla flot wojennych i handlowych państw Układu Warszawskiego.

PIERWSZE BARKI DESANTOWE PMW

Już pod koniec lat 40. PMW rozpoczęła poszukiwania okrętów które pełniły kiedyś rolę jednostek desantowych. W Stoczni Rzecznej w Głogowie odnaleziono i wyremontowano 4 duże niemieckie barki desantowe typu D i dwie typu DM. Siódmą odnalezioną dużą barką desantową była włoska jednostka typu MZ. Spośród średnich i małych barek desantowych pochodzących z amerykańskiego demobilu i przyholowanych do Polski, PMW przejęła 14. Po wyremontowaniu wcielono do służby 11 średnich barek desantowych typu LCT/5/ oraz 3 małe barki desantowe typu LCM/3/. Ten dość liczny, lecz zróżnicowany zespół okrętów utworzył w 1951 roku Flotyllę Środków Desantowych.Okręty desantowe duże przy molo Początkowo w jej skład wchodziło: dowództwo, dywizjon barek desantowych w składzie 3 grup (barek desantowych dużych, średnich i małych) oraz grupa kutrów motorowych i łodzi desantowych. Flotylla została sformowana i bazowała do czerwca 1952 roku w Gdyni-Oksywiu. W połowie 1952 roku została przeniesiona do Dziwnowa, a we wrześniu 1953 roku ostatecznie do Świnoujścia. W latach 1953-56 w Gdyni-Oksywiu równolegle stacjonowała Grupa Barek Desantowych Dużych podległa dowódcy Flotylli Trałowców. Została ona rozformowana w 1956 roku, a jej barki zostały przeniesione do Świnoujścia, gdzie flotylla zmieniła nazwę na Flotylla Okrętów Desantowych. Po reorganizacji składała się z dowództwa, sztabu, dywizjonu okrętów desantowych dużych, dywizjonu okrętów desantowych średnich, dywizjonu okrętów desantowych małych i kutrów desantowych oraz grupy konserwacyjnej okrętów desantowych. Stacjonując w Gdyni flotylla podlegała dowódcy Obrony Wodnego Rejonu Głównej Bazy, a po przebazowaniu do Dziwnowa, a później do Świnoujścia dowódcy Bazy MW Świnoujście.Okręt desantowy średni od dziobu Wszystkie barki desantowe w 1951 roku otrzymały oznaczenia BDD-, BDS- i BDM-. W 1956 roku barki przemianowano na okręty i zmieniono im oznaczenia na ODD-, ODS- i ODM-, a od 01.01.1960 roku otrzymały trzycyfrowe numery taktyczne zaczynające się na cyfrę 8. Wspomniane jednostki desantowe były bardzo przestarzałe i wyeksploatowane. Nie spełniały wymogów współczesnego pola walki i zostały wycofane ze służby w latach 1957-63. Jedyna polska jednostka piechoty morskiej powstała w Dziwnowie 15.11.1951 roku. Pierwsze ćwiczenia desantowe 3 Batalion Piechoty Morskiej odbył już w 1952 roku. Do 31.03.1959 roku 3 Batalion Piechoty Morskiej połączono z 29 Kołobrzeskim Batalionem Saperów Morskich w 3 Pułk Piechoty Morskiej w Dziwnowie. W 1963 roku pułk został wyłączony ze składu PMW i przekazany do Pomorskiego Okręgu Wojskowego (dalej POW). Razem z 23 Dywizja Piechoty utworzył 23 Dywizję Desantowa, szybko przemianowana na 7 Łużycka Dywizję Desantowa (dalej 7 ŁDDes), podporządkowaną dowódcy POW. Jednostki tej dywizji początkowo stacjonowały w Gdańsku, Słupsku, Lęborku, Kwidzynie, Brodnicy i Dziwnowie, a później w celu utrzymania w stałej gotowości bojowej zostały skoncentrowane w garnizonach Gdańsk, Słupsk i Lębork. W ten sposób w 1963 roku ostatecznie dokonano podziału kompetencji. PMW odpowiadała za załadunek desantu na okręty, transport drogą morską i wyładunek na brzeg zajmowany przez nieprzyjaciela, a wojska lądowe za walkę na lądzie.

PROJEKT

Jako iż plany morskiej operacji desantowej stawały się coraz poważniejsze, PMW z własnej inicjatywy i konieczności zastąpienia przestarzałych barek desantowych, opracowała wymagania na okręt desantowy i zleciła wykonanie dokumentacji projektowej do powstałego Centralnego Biura Konstrukcji Okrętowych nr 2 (dalej CBKO-2) w Gdańsku. W CBKO-2 prowadzono już wówczas własne wstępne opracowania koncepcyjne. Już w styczniu 1958 roku Komitet Techniczny MW otrzymał od CBKO-2 do oceny dwa warianty projektu 765 o kryptonimie Orkan. Pierwszy miał być uzbrojony w 2 podwójne armaty kalibru 57 mm i 2 podwójne armaty kalibru 25 mm, a wariant drugi w 2 pojedyncze armaty 57 mm polskiej produkcji kierowane stacją radiolokacyjną. Współpraca pomiędzy państwami UW spowodowała zainteresowanie MW ZSRR pracami nad nowym typem okrętu desantowego. Zaowocowało to objęciem przez MW ZSRR bezpośredniego patronatu nad pracami projektowymi oraz zawarciem ze stroną polską kontraktu na budowę tych okrętów.Na przełomie lat 50. i 60. opracowano w CBKO-2 ostateczny projekt techniczno - kontraktowy i dokumentację projektu roboczego nowego okrętu desantowego. Otrzymał on numer 770D. Jego wczesny plan ogólny z 1959 roku w zarysie przypomina później powstałe jednostki, ma ostatecznie ustalony kształt kadłuba, ale różni się m.in. uzbrojeniem artyleryjskim. Zakładano uzbrojenie okrętu w 2 podwójne armaty kalibru 57 mm ustawione przed i za nadbudówką na pokładzie głównym. Seryjną budowę nowych okrętów powierzono Stoczni Północnej w Gdańsku. Cała rodzina zbudowanych tam później okrętów desantowych projektów 770/771/773 w kodzie NATO została oznaczona jako typ Północny*. Głównym projektantem jednostek projektów 770/771 był mgr inż. Stanisław Wojnowski, a jednostek projektu 773 mgr inż. Stanisław Keński. Serie tych okrętów były niekwestionowana wizytówka ówczesnej światowej jakości polskiego przemysłu okrętowego. Przeprowadzone analizy dowodziły, iż w operację desantowa zaangażowane będą ogromne siły. Oprócz jednostek desantowych miały wziąć w niej udział zespoły okrętów przeciwminowych, osłony, wsparcia, itp. W tej sytuacji problemem stawało się dowodzenie tak duża, polska częścią sił desantowych. Do zadań sztabu desantu należeć miały zadania związane z wypracowywaniem decyzji, prowadzeniem łączności z podległymi jednostkami oraz dowództwem wyższego szczebla, w celu przekazywania rozkazów i poleceń oraz informacji o bieżącej sytuacji. Rozwiązaniem tego zagadnienia zajęła się, wyszkolona i doświadczona już w tym czasie w operacjach desantowych, kadra PMW wraz z projektantami z CBKO-2, a później Pionu Okrętów Centrum Techniki Okrętowej w Gdańsku. Projekt koncepcyjny prowadzony przez mgr inż. Stanisława Końskiego powstał na bazie projektu 773, z jego niezmienionym układem napędowym, podwodnym wyprowadzeniem spalin z silników głównych i zespołów prądotwórczych oraz hydraulicznym systemem otwierania urządzenia dziobowego. Przestrzeń ładowni (pozostała tylko szczątkowa ładownia na jeden pojazd) wykorzystana została na zaprojektowanie pomieszczeń sztabowych, odpowiednio wyposażonych do dowodzenia desantem. Wszystkie dalsze etapy prac projektowych przejął i prowadził, aż do zdania jednostki armatorowi główny projektant inż. Henryk Goś. Nowy projekt otrzymał kryptonim Rudzik, a później numer 776. Oprócz zadań związanych ze szkoleniem desantowym, okręt spełniał również wiele funkcji reprezentacyjnych. By uniknąć w dalszej części artykułu używanie podwójnego nazewnictwa projektu wyjaśniamy od razu całość zagadnienia związanego z jego NATO-wskim oznaczeniem. I tak:

  • wszystkie warianty projektu 770 oznaczono jako 'Polnocny-A';
  • projekt 771 wszystkich wersji to 'Polnocny-B';
  • projekt 773 otrzymał oznaczenie 'Polnocny-C" lub ' Polnocny-Long';
  • jednostki projektu 773 zbudowane w Stoczni MW w Gdyni otrzymały oznaczenie Polnocny-C' lub 'Polnocny-D' (z pokładem dla śmigłowca);
  • ORP Grunwald projektu 776 początkowo ochrzczono jako 'Polnocny-C', później po zidentyfikowaniu, że jest to okręt dowodzenia desantem nazwano go jako 'Modified Polnocny-C'. W PMW popularnie był nazywany ODS-em od skrótu klasyfikacyjnego - okręt desantowy średni.

ZASADNICZE RÓŻNICE W POSZCZEGÓLNYCH PROJEKTACH

ODS-y przeznaczono były do transportu morzem ciężkiego i lekkiego sprzętu bojowego (czołgi T-54, T-55, T-34/85, samobieżne armaty przeciwlotnicze ZSU-57-2, czołgi pływające PT-76, transportery BRT-60PA, K-61, haubice 122 mm z ciągnikami, haubico-armaty 152 mm z ciągnikami, samochody ciężarowe i terenowe) oraz piechoty morskiej z zabezpieczeniem wyładunku na plażę i załadunku tego sprzętu z plaży na okręt.

Okręt (od wariantu projektu 770MA) posiadał również możliwość wyładunku sprzętu pływającego (PT-76, BTR-60PA, K-61) na głęboka wodę i załadunku tego sprzętu z głębokiej wody na okręt. Zasięg pływania okrętu obejmował wszystkie rejony morskie Polski i ZSRR za wyjątkiem rejonów północnych, wymagających wzmocnień przeciwlodowych. Okręt był przystosowany do bezpośredniego wyładunku techniki wojskowej na niekamienista i naturalna plażę nachylona pod katem nie mniejszym niż 1,5° do poziomu. Sylwetki okrętów wyróżniały się wolnym, nie zabudowanym pokładem głównym od dziobu do śródokręcia oraz dwukondygnacyjna nadbudowa na rufie, dochodząca stopniowo w kolejnych projektach bliżej śródokręcia. Początek produkcji seryjnej poprzedziły pozytywne wyniki prób prototypowej jednostki, które potwierdziły uzyskanie wymaganych parametrów taktyczno-technicznych. Wraz z produkcją seryjną rozpoczął się proces doskonalenia urządzeń za i wyładowczych, zdolności ich przystosowania do za i wyładunku różnorodnej techniki wojskowej, zarówno pływającej jak i niepływającej oraz operacji bezpośredniego wejścia i zejścia okrętu z plaży. Wdrażanie nowych rozwiązań wyżej wymienionych zagadnień powodowały zmiany numeru projektu, bądź dodanie wyróżników literowych dodanych do numeru projektu. Jednostki projektów 770/771 były budowane na kadłubie o niezmienionym kształcie części podwodnej, a różnej długości. Projekt 773/776 miał zmienione linie teoretyczne i większe wymiary kadłuba. Urządzenie dziobowe otwierające ładownię składało się z otwieranych burt-wrót i opuszczanej rampy jako elementu, który stanowił jezdnię dla przemieszczającej się techniki wojskowej. Zastosowany napęd urządzenia zmieniał się od wciągarek elektrycznych współdziałających z układami linowymi Lądowanie desantu(770D/770M/770MA), poprzez przedłużacze rampy zakładane ręcznie bądź hydraulicznie, do rozwiązań z napędem całkowicie hydraulicznym, niezależnym dla rampy, przedłużaczy i wrót burtowych (773/776), z inna geometria jezdni. Zapewniało to za i wyładunek coraz bardziej różnorodnych pojazdów i techniki wojskowej. Od wariantu projektu 770MA zastosowanie nowej rampy pozwoliło na desantowanie pływającej techniki wodnej na głębokiej wodzie. Wszystkie zagadnienia projektowe i techniczne rozwiązywane były w kraju, łącznie z zagadnieniami prób modelowych oporowo-napędowych wykonanych na Politechnice Gdańskiej. Również w krajowych zakładach przemysłowych wdrożono wiele nowych uruchomień urządzeń i mechanizmów. Część uzbrojenia i wyposażenia radiolokacyjnego było importowane z ZSRR.Okręty desantowe projektów 770/771/773 miały wyporność pełna od 751 do 1921 oraz długość całkowita od 73,0 do 81,3 m. Napęd okrętów 770/771/773/776 składał się z dwóch silników głównych 40D (później 40DM) każdy o mocy nominalnej 1620 kW (2200 KM) i maksymalnej 1840 kW (2500 KM). Napęd ten zapewniał okrętom prędkość maksymalną od 16.3 do 19,6 w (w zależności od wersji okrętu). WM-18Okręty uzbrojone były w 2 osiemnastolufowe wyrzutnie WM-18/WM-18A niekierowanych pocisków rakietowych M-14-OF kalibru 140,4 mm oraz w podwójne armaty AK-230 kalibru 30 mm. Oryginalnie okręty projektów 770/771 byty uzbrojone w l, a projektów 773/776 w 2 armaty AK-230. Najważniejszym parametrem okrętu była jego ładowność. Była ona ekwiwalentna do przewozu 5 (na 771 i 773 w przeciążeniu 6) pojazdów bojowych o masie do 36 t. Mogły to być np. czołgi, T-34-85, T-54, T-55, czołgi pływające PT-76, transportery BTR-60PA, K-61, samobieżne armaty przeciwlotnicze ZSU-57-2, a później również transportery TOPAS, SKOT, MT-LB oraz samobieżne haubice 122 mm 2S1. ZaładunekW innych wariantach załadunku okręty mogły zabierać 3 haubice 122 mm lub 3 haubicoarmaty 152 mm z ciągnikami. Powyższy sprzęt w ładowni ustawiany był w jednej kolumnie. Istniała możliwość załadunku (na 771 i 773 w przeciążeniu) 5 haubic 122 mm lub 152 mm z ciągnikami w dwóch kolumnach, ale powodowało to kłopoty przy załadunku. Również w dwóch kolumnach okręty mogły zabierać od 8 do 10 samochodów ciężarowych Ził-151 lub 19 samochodów terenowych GAZ-69. Oprócz techniki bojowej okręty mogły przewozić żołnierzy desantu. Przewidywano, iż część desantu ma zapewnione miejsce sypialne. Było to 21 miejsc w wariantach 770D/770T/770M, 31 miejsc w wariancie 770MA oraz 41 miejsc w projekcie 771. Pozostała część desantu (np. 165 żołnierzy w projekcie 771) miała przebywać w ogrzewanej ładowni na składanych ławeczkach lub w wozach bojowych. Niezależność od bazy okrętów projektów 770/77l wynosiła 5 dób. T-72Na okręt zabierano żywność tylko dla załogi okrętowej, a desant wyposażany był w suchy prowiant. Dopiero w projektach 773/776 niezależność od bazy przedłużono do 30 dni. Desant przewożony był w ładowni. Miała ona różne wymiary w poszczególnych projektach. Okręty 770D miały ładownię o długości 41,8m, szerokości 5,3 m i wysokości 3,36 m. Luki ładunkowe w pokładzie głównym miały wymiary 15,0 x 2,7 m (dziobowy) i 3,0 x 2,7 m (rufowy). Wrota wyjazdowe z ładowni miały 3,7 m szerokości i 3,63 m wysokości. Okręty projektu 771 miały większa ładownię (odpowiednio 44,8 x 5,15 x 3,66 m), szerszy dziobowy luk ładunkowy (15 x 4,5 m) oraz wrota o szerokości 3,67 m i wysokości 3,68 m. Kolejny projekt 773 miał krótsza ładownię (38,8 m długości i 5,16 m szerokości) dzięki czemu wygospodarowano dodatkowe miejsce na pomieszczenia dla ludzi oraz zapasy zwiększające zasięg. W poszczególnych wariantach zmianie ulegał kształt nadbudowy rufowej. Jej pierwsza kondygnacja wraz z rozwojem projektu wydłużała się w kierunku śródokręcia. W projekcie 770D i 770T druga kondygnacja składała się z opancerzonej sterówki, mieszczącej główne stanowisko dowodzenia (w skrócie GSD) i znajdującego się za nią na pół-piętrze otwartego stanowiska dowodzenia (w skrócie OSD). Na OSD znajdował się celownik wyrzutni WM-18 niekierowanych pocisków rakietowych. Od wariantu projektu 770M otwarte stanowisko dowodzenia przeniesiono nad sterówkę. Dzięki temu widocznie zmienił się kształt bryły rufowej nadbudowy.

BUDOWA

W latach 1962-72 w Stoczni Północnej w Gdańsku zbudowano 90 okrętów desantowych, w tym 46 projektu 770, 36 projektu 771 oraz 8 projektu 773. Pierwszymi dostarczonymi w latach 1962-65 jednostkami było 15 okrętów desantowych projektu 770D. Dla PMW dostarczono jednostki 770D/5, 6, 7, 10, 11, 12, 13, 14 oraz 15, pozostałe przejęła MW ZSRR. Okręty w porcieW roku 1964 zbudowano na zamówienie ZSRR 2 okręty projektu 770T (770T/1 i 770T/2) w wersji tropikalnej, oznaczone w Stoczni Północnej kryptonimem Teresa. W roku 1966 Stocznia Północna zbudowała dla ZSRR kolejne 2 okręty projektu 770T (770T/3 i 770T/4). Wariant projektu 770T różnił się od podstawowego brakiem kotła parowego i ogrzewania pomieszczeń oraz posiadaniem instalacji klimatyzacji. W 1965 roku zbudowano w Gdańsku 4 okręty projektu 770M dla ZSRR. Kolejny wariant projektu 770MA został zbudowany w liczbie 23 okrętów w latach 1965-67. PMW przejęła 2 takie jednostki o numerach budowy 770MA/35 i 36. Okręty zimą w porcie Poszczególne warianty projektu 770 różniły się tylko szczegółami i nie były rozróżniane przez zagraniczne roczniki flot. Kolejnym, nieznacznie większym projektem okrętów desantowych był projekt 771. W lalach 1967-68 zbudowano 19 jednostek projektu 771 z których 6 trafiło do PMW. Były to jednostki o numerach budowy 771/8, 9, 10, 17, 18 oraz 19. Kolejnym wariantem było 17 okrętów projektu 771A zbudowanych w latach 1969-71. PMW wcieliła 5 z nich, o numerach budowy 771A/26, 27, 34, 35 oraz 36. Pozostałe jednostki projektu 771 trafiły do ZSRR. Największym z okrętów desantowych był projekt 773. Najbardziej charakterystyczna, zewnętrzną zmiana było powiększenie kadłuba, przedłużenie dolnej kondygnacji nadbudówki, w której znalazły się dodatkowe pomieszczenia dla żołnierzy desantu oraz wyprowadzenie spalin pod wodę. W latach 1971-72 zbudowano 8 okrętów tego projektu dla ZSRR. Od początku okręty te miały wzmocnione uzbrojenie artyleryjskie w postaci 2 podwójnych armat AK-230. Na bazie tego projektu zbudowano w 1973 roku, wyłącznie dla PMW, okręt dowodzenia desantem projektu 776 ORP Grunwald. Grunwald ze zmienionymi dla zmylenia obserwatorów innych flot numeramiBył to 91 i ostatni okręt rodziny ODS-ów zbudowany w Stoczni Północnej. W następnym roku rozpoczęto tam budowę dla MW ZSRR dużych okrętów desantowych projektu 775 (na Zachodzie klasyfikowanych jako 'Ropucha'). Dla Stoczni Północnej w Gdańsku budowa ODS-ów była bardzo ważnym zadaniem. Stocznia przekazywała je do eksploatacji w następujących latach:

  • 1962-1;
  • 1963-5;
  • 1964-7;
  • 1965 -10;
  • 1966-17;
  • 1967-16;
  • 1968-9;
  • 1969-8;
  • 1970-7;
  • 1971-7;
  • 1972-3;
  • 1973- 1.

Zbudowane w Stoczni Północnej okręty desantowe otrzymały następujące numery budowy:

  • od 770D/1 do 770D/15,
  • od 770M/16 do 770M/19,
  • od 770MA/20 do 770MA/42,
  • od 770T/1 do 770T/4,
  • od 771/1 do 771/19,
  • od 771A/20 do 771A/36,
  • od 773/1 do 773/8.

Lądowanie na plażyOkręty każdego projektu 770, 771 i 773 były numerowane osobno, bez względu na warianty. Wyjątek stanowią cztery tropikalne okręty projektu 770T nie wliczone do ogólnej numeracji. Równolegle w niektórych dokumentach stoczniowych okręty projektu 771A występują z numerem budowy bez litery A, a jednostki projektu 770M i 770MA mają numer budowy liczony od l. Np. ORP Odra numer budowy 770MA/35 był poddany modernizacji jako 770MA/16 (był faktycznie 16 okrętem wariantu MA). W Polsce w latach budowy okrętów numer projektu okrętu wojennego byt niejawny. Aby ułatwić obieg części jawnej dokumentacji i korespondencji np. z kooperantami niektórym typom na czas budowy nadawano drugi, tym razem jawny numer projektu. W praktyce był on poprzedzany litera B (od budowa), tak jak miało to miejsce przy oznaczeniach cywilnych statków. Projekt 770D otrzymał numer jawny 7 (w praktyce B7), projekt 770T - numer B7T, projekt 770M - numer B7M, a projekt 770MA - numer B7MA. 811 powraca z morzaOkręty projektu 771 budowano natomiast jako B771, projektu 773 jako B773, a 776 jako B776. Po zakończeniu produkcji w Gdańsku w następnych latach budowę okrętów desantowych projektu 773 przejęta Stocznia Marynarki Wojennej (dalej SMW) w Gdyni. Dla Indii zbudowano tam 4 okręty projektu 7731 w latach 1974-76 (nadbudówki tych okrętów zbudowała Stocznia Północna w Gdańsku) oraz 4 kolejne projektu 773IM w latach 1984-86. W latach 1976-79 zbudowano w SMW 4 okręty desantowe projektu 773K dla Iraku, a w latach 1977-79 również 4 okręty projektu 773KL dla Libii. Okręty ze SMW były przystosowane do warunków tropikalnych i zostały wyposażone w pokład dla śmigłowca (oprócz pierwszych czterech projektu 7731). Niektóre z nich otrzymały nowe wyrzutnie niekierowanych pocisków rakietowych z systemem automatycznego lądowania.811 Ogółem w Stoczni Północnej i Stoczni Marynarki Wojennej w latach 1962-86 zbudowano 107 okrętów desantowych wielu wariantów projektów 770/771/773/776. Najwięcej, bo aż 68, spośród nich zbudowano dla MW ZSRR. PMW otrzymała 23 jednostki. Pozostałe 16 okrętów zbudowanych przez SMW trafiło do Indii, Iraku i Libii. Część okrętów (ok. 25) zostało w późniejszym czasie przekazanych przez ZSRR innym, zaprzyjaźnionym krajom i tam były eksploatowane przez szereg lat. Niektóre publikacje podają iż jeden okręt trafił do Indonezji. Jest to informacja prawdziwa. Był nim okręt desantowy 770T/1 dostarczony przez radziecka załogę do Indonezji. Okręt z Gdańska, poprzez Bałtijsk, przeszedł drogą śródlądowa (był do tego specjalnie przygotowany) na Morze Czarne, a później przez Kanał Sueski do Indonezji. Lądowanie desantuDrugi okręt 770T/2 tą samą drogą trafił do Indii. Obydwie jednostki były budowane na podstawie kontraktu z ZSRR. Okręt 770T/1 wycofano z Indonezji i prawdopodobnie przekazano do Indii. Oba indyjskie okręty desantowe projektu 770T otrzymały nowe nazwy Gharial (L 12) i Guldar (L 13). Pozostałe okręty 770T (3 i 4) pozostały w służbie MW ZSRR na Morzu Czarnym. Zachodnie źródła często nie rozróżniają poszczególnych wariantów projektów ODS-ów. Często okręty projektów 770M i 770MA zaliczane są do typu 'Polnocny-B'. Dotyczy to również okrętów przekazanych przez ZSRR innym państwom. W grudniu 1976 roku pojedynczy okręt typu 'Polnocny-A' ZSRR dostarczył do Somalii. Okręty projektu 771 przekazano m.in.:

  • 1 do Algierii, dostarczony w 08.1976 roku, numer burtowy (555), obecnie (471);
  • 3 do Angoli, dostarczone 16.12.1977, 06.12.1978 i 01.02.1979 roku;
  • 2 do Bułgarii, dostarczone w latach 1986-87, lvan Zagubanski od 1992 roku Sinus (701) oraz Anion lvanov od 1992 roku Antares (702);
  • 3 do Egiptu, dostarczone w 1974 roku, numery burtowe (301), (303) i (305);
  • 2 do Etiopii (do cywilnego Ministerstwa Transportu) LCT 1037 dostarczony w 11.1981 roku i LCT 1038 dostarczony w 01.1983 roku;
  • 2 na Kubę, dostarczone 09.1982 i 12.1982 roku, numery burtowe (690) i (691);
  • 3 do Syrii, jeden dostarczony 15.01.1984, dwa w lutym 1985 roku, numery burtowe (1-114), (2-114) i (3-114);
  • 3 do Wietnamu, dostarczone 05.1979, 11.1979, 02.1980 roku, numery burtowe (HO 511), (HO 512) i (HO 513) - mogą to być m.in. byłe SDK-112 dostarczony 04.01.1980 i SDK-74 dostarczony 15.04.1980r.;
  • 3 do Południowego Jemenu, dwa dostarczone w sierpniu 1973, a trzeci w lipcu 1977 roku, otrzymały nazwy Al Wadia (136), Sin (137) oraz trzeci numer burtowy (138) - mogą to być m.in. byłe SDK-44 i SDK-45.

Po rozpadzie ZSRR kilka jednostek przekazano do nowo powstałych MW. Azerbejdżan otrzymał 3 okręty desantowe projektu 770: MDK-36, MDK-37, MDK-68 i l projektu 771 MDK-107. FalaMW Ukrainy posiada okręt desantowy projektu 773 o numerze burtowym (U 401), może to być dawny radziecki SDK-173. Okręty projektów 770/771/773 były w ZSRR klasyfikowane jako średnie okręty desantowe (SDK), a w 1990 roku pozostające w służbie jednostki projektu 770 przeklasyfikowano na małe okręty desantowe (MDK). Obecnie żadnego okrętu projektu 773K nie posiada już Irak. Jeden został zatopiony irańską rakietą Harpoon w listopadzie 1980 roku, dwa zatonęły w Wojnie o Zatokę w 1991 roku (jeden zniszczony atakiem lotniczym 29.01.1991 r.), a ostatni przeszedł do Iranu w styczniu 1991 roku. Również Libia straciła jeden z okrętów projektu 773KL Ibn El Qisi (l14). W czasie próbnego desantu 14.09.1978 r. wybuchł pożar i okręt zatonął. Również jemeński okręt (138) zatonął w wyniku pożaru w marcu 1986 r. Rocznik flot Weyers Flotten Ta-schenbuch 1997/98 wymienia okręty w służbie w: Algierii (l), Azerbejdżanie (4), Bułgarii (2), Egipcie (3), na Kubie (l), Indiach (8), Iranie (l), Jemenie (l), Libii (l), Rosji (27), Syrii (3), Ukrainie (l) i Wietnamie (3). PMW do 2001 roku posiadała w swoich siłach ORP CEDYNIA (810) - wycofany ze służby 7 października 2001r. i ORP GRUNWALD wycofany ze służby w kwietniu 2004r. W sumie w marynarkach wojennych całego świata pływa jeszcze 56 okrętów ze 107 zbudowanych.

MODERNIZACJE

Ładunki wydłużoneOkręty desantowe projektów 770 i 771 ze Stoczni Północnej wychodziły bez zamontowanej armaty AK-230 i radiolokacyjnej stacji kierowania ogniem MR-104 Ryś które instalowane byty później przez armatora. Stocznia tylko przygotowywała podstawę pod instalację jednej armaty (na dolnej kondygnacji nadbudówki) i pomieszczenie na aparaturę stacji radiolokacyjnej. Z tego powodu znane są zdjęcia polskich i radzieckich okrętów desantowych bez uzbrojenia artyleryjskiego. Pierwsze polskie okręty desantowe projektu 770D otrzymały pierwszą armatę AK-230 w latach 60. Fale desantuW latach 1971-74 w Stoczni Północnej wszystkie polskie 22 okręty desantowe poddano modernizacji. Na rufie przedłużono pierwszą kondygnację nadbudówki o komorę dla drugiej armaty AK-230. Okrętom projektu 770 zmieniono maszt kratownicowy na słupowy, na którym ustawiono antenę stacji radiolokacyjnej MR-104. W dokumentach stoczniowych zmodernizowane okręty, z dwiema armatami AK-230, otrzymały w oznaczeniu dodatkową literę U lub dodatkowe oznaczenie U2 np. 770D/U-5 czyli ORP Oka. Drugą modernizację, zwiększającą możliwości obrony przeciwlotniczej, przeprowadzono na polskich okrętach projektów 770/771 w latach 80. Polegała ona na dodaniu 2 poczwórnych wyrzutni Fasta-4M (WM-4) dla rakiet przeciwlotniczych Strzała-2M wraz z 2 parkami amunicyjnymi (zapas po 8 rakiet). Na okrętach projektu 770 wyrzutnie zainstalowano na pokładzie głównym przed nadbudówką, a na okrętach projektu 771 dobudowano za otwartym stanowiskiem dowodzenia dwa balkony, na których ustawiono wyrzutnie. Co ciekawe wyrzutni rakiet przeciwlotniczych nie dostał okręt dowodzenia desantem ORP Grunwald. W czasie eksploatacji okrętów, w trakcie okresowych remontów, modernizowano niektóre urządzenia i wyposażenie. Wymieniono m.in. radzieckie radary nawigacyjne na polskie. Zmiany nastąpiły również w systemach łączności. Wszystkie 22 polskie okręty desantowe zostały przystosowane do wykonywania przejść w polach minowych za pomocą ładunków wydłużonych. W tym celu na specjalnie przygotowanych fundamentach na dziobie można było zainstalować 9 pojemników-wyrzutni ŁWD-100/5000 Sosna. W czasie podchodzenia do brzegu (i na morzu) można było jednocześnie wystrzelić salwę składająca się z jednego, dwóch lub trzech ładunków wydłużonych. Przez pewien czas na ORP Studzianki (802) testowano wyrzutnię okrętowego zestawu zakłóceń pasywnych Przepiórka.Rozśrodkowane okręty

Pomieszczenia na okręcie

Okręt składał sie z dwóch pokładów kadłuba głównego i nadbudówki. Wyższą kondygnację kadłuba zajmował pokład zajęty przez pomieszczenie 2 oficerów, pomieszczenie 4 podoficerów oraz centrala artyleryjska, a niższa kondygnacja zajęta jest przez 26-osobowe pomieszczenie desantu oraz pomieszczenie żyrokompasu, logu i echosondy. OSD na 811Przedziałem wodoszczelnym jest siłownia. Znajdują się w niej dwa silniki główne, rozdzielone dwoma zespołami prądotwórczymi. Silniki 40DM o mocy nominalnej 1620 kW (2200 KM) napędzają dwie stałe śruby napędowe. Trzeci zespół prądotwórczy znajduje się na lewej burcie. W rufowej części siłowni znajduje się Centrala Rozdzielczo-Manewrowa oraz wygrodzone pomieszczenie parowego kotła okrętowego. Rozwiązanie siłowni jako jednoprzedziałowej jest na okręcie takiej wielkości było ryzykowne. Przy zalaniu tego przedziału okręt zostałby wyeliminowany. Takie rozwiązanie podyktowane było potrzebą wygospodarowania jak najdłuższej części kadłuba na ładownię desantową. W podwójnym dnie pod siłownią znajdowały się zbiorniki paliwa oraz wody kotłowej. Kolejnym przedziałem wodoszczelnym za siłownia był blok pomieszczenia 28 marynarzy i pomieszczenie 17 żołnierzy desantu, a ostatnim był skrajnik rurowy z maszyną sterową. Na rufowej pawęży wisiała kotwica służąca do ściągania okrętu z plaży. Brygada na przejściu morzem do rejonu desantowaniaOkręty desantowe projektów 770/771/773/776 przystosowane były do wejścia bezpośrednio na plaże. Umożliwiał to specjalny system zbiorników balastowych, utrzymujących w czasie operacji za i wyładunku stałe zanurzenie. Istnieje jeszcze dodatkowa możliwość pomocy przy schodzeniu z plaży. Przed samym podejściem okręt zrzuca rufową kotwicę i wchodzi na plażę. Po wyładowaniu pojazdów desantu, za pomocą rufowej wciągarki kotwicznej i wyrzuconej kotwicy, okręt pomaga sobie ściągnąć się z plaży. Metoda ta nie była jednak praktykowana. Rufową część okrętu zajmowała dwukondygnacyjna nadbudówka wykonana z hydronalium (aluminium). Na jej przodzie (i po modernizacji tyle) znajdowały się podwójne armaty 30 mm AK-230. Barbety armat znajdowały się w dolnej kondygnacji nadbudówki z zapasem 1000 naboi dla każdej armaty. Ogniem armat kierowało się automatycznie z centrali lub półautomatycznie za pomocą celownika "Kołanka". W nadbudówce znajdowały się dwa szyby maszynowe. Przez szyby do komina wyprowadzone były przewody spalinowe. Komin wystawał z dolnej kondygnacji nadbudówki w jej tylnej części. WstęgaPozostała część lewej strony pierwszej kondygnacji zajmowało pomieszczenie dowódcy, pomieszczenie dwóch oficerów, mesa (służąca równocześnie jako ambulatorium), pomieszczenie akumulatorów oraz kuchnia z magazynem prowiantu. Prawa strona nadbudówki zajęta była przez filtry powietrza, rozbieralnię i umywalnię (będącą równocześnie punktem dezaktywacyjnym), pomieszczenia przetwornic, wentylatorów, pomieszczenie postojowego zespołu prądotwórczego oraz ubikacje oficerów i załogi. Druga kondygnacja nadbudówki zajęta była przez opancerzoną sterówkę oraz kabiny nawigacyjną, radiową i rozgłośni okrętowej. Na pokładzie otwartym nad drugą kondygnacją znajdowało się otwarte stanowisko dowodzenia z celownikiem wyrzutni WM-18 niekierowanych pocisków rakietowych oraz pomieszczenie nadajników radiolokacji. Na tym pomieszczeniu znajdowała się platforma z anteną stacji radiolokacyjnej kierowania ogniem artylerii MR-104 "Ryś". Za platformą znajdował się wysoki kratownicowy maszt z anteną radaru nawigacyjnego, systemu rozpoznawczego swój-obcy Nichrom-RR oraz innym wyposażeniem. Wyposażenie pokładowe było typowe dla jednostek desantowych. Charakterystyczną cechą była duża ilość automatycznie zwalnianych tratew ratunkowych. W dziobowej części pokładu głównego znajdował się duży luk do ładowni, zasłaniany pokrywą przemieszczaną po prowadnicach. Tuż przed nadbudówką znajdował się drugi, znacznie mniejszy luk, zamykany uchylaną pokrywą. Duży luk służy do pionowego przeładunku, w morzu lub w porcie, pojazdów desantu. Obok zadań przeładunkowych luk wykorzystywany był do celów wentylacyjnych w czasie za i wyładunku z ładowni pojazdów. Spaliny z silników pojazdów w czasie ich rozruchu i grzania usuwane były przez rękawy odciągów.

OPIS OKRĘTU DOWODZENIA DESANTEM PROJEKTU 776

811 na białych polerach

Okręt dowodzenia desantem projektu 776 miał typowy, dla jednostek desantowych, płaskodenny kadłub o małym zanurzeniu. Gładkopokładowy kadłub miał duży wznios dziobowy. Wzdłuż obu burt zamontowane były drewniane odbojnice. Otwarta rampaW części dziobowej znajdowały się dwuskrzydłowe, otwierane na burty wrota. Po ich otwarciu została opuszczana rampa, służąca do załadunku i wyładunku wozu dowodzenia desantu. Kadłub okrętu podzielony był grodziami na kilka wodoszczelnych przedziałów. Tylko pierwszy z nich był klasyczną ładownią desantową. Umożliwiała ona przewożenie jednego pojazdu desantu o masie do 15 ton, np. transportera pływającego TOPAS. Kadłub klasycznych okrętów desantowych projektu 770/771/773 w dużej części (bez rufy zajętej przez siłownię) mieścił ładownię desantowa zajmująca ok. 3/5 szerokości okrętu. Pozostałe ok. 2/5 zajmowały dwa, burtowe ciągi pomieszczeń, magazynów oraz zbiorników. W projekcie 776 pozostawiono ten układ zabudowując część ładunkową dodatkowymi pomieszczeniami. Pierwszy przedział kadłuba oprócz ładowni zajęty był przez skrzynie łańcuchową, magazyn bosmański oraz sanitariat. Kolejne przedziały kadłuba to przebudowana ładownia podzielona międzypokładem. Na międzypokładzie znajdujdowały się dwie czteroosobowe kabiny oficerów sztabu, dwa pomieszczenia łączności specjalnej, pomieszczenie kodów, pomieszczenie dyżurnego łączności, blok kancelarii oraz duża kabina operacyjna, osłonięta po burtach zbiornikami balastowymi. W ładowni desantuW pomieszczeniach burtowych znajdujdowały się pomieszczenia wyrzutni WM-18A niekierowanych pocisków rakietowych (sięgające do podwójnego dna), dwie opancerzone komory amunicyjne z rakietami M-14-OF oraz zbiorniki balastowe. Pomieszczenia pod międzypokładem zajęte były przez magazyny ogólne oraz pomieszczenie wentylatorów i filtrów powietrza. W dnie podwójnym znajdowały się zbiorniki wody słodkiej i zbiorniki balastowe. W podwójnym dnie znajdowały się zbiorniki paliwa. Zanurzenie dziobowe okrętu projektu 776 było znacznie mniejsze niż na śródokręciu. Powodowało to iż w części dziobowej pomieszczenia pokładu podwójnego dna mają zmniejszająca się wysokość. Wykorzystano je na magazyny ogólne. Kolejna część kadłuba na międzypokładzie zajęta była przez pomieszczenia środków łączności, drukarni, central klimatyzacyjnych oraz burtowych zbiorników balastowych. Pod międzypokładem znajdowała się kabina teletechniczna, pomieszczenie odbiorników radiowych, drugie pomieszczenie central klimatyzacyjnych oraz blok sanitarny sztabu. W podwójnym dnie znajdowały się kolejne zbiorniki paliwa. Dalsze pomieszczenia w kadłubie znajdowały się już poniżej nadbudówki. Wyładunek sprzętu na nieprzygotowany brzegNa międzypokładzie znajdowały się kabiny trzech, czterech i sześciu oficerów sztabu oraz mesa wraz z pentrą. Pod międzypokładem było duże pomieszczenie dla dwóch oficerów i dwudziestu ośmiu marynarzy sztabu, pentra oraz kolejne pomieszczenie central klimatyzacyjnych. W podwójnym dnie znajdowały się zbiornik wody słodkiej. Ostatnia, przed siłownią, grupa pomieszczeń na międzypokładzie mieściła centralę artyleryjską, pomieszczenie ośmiu podoficerów załogi i pomieszczenie dwunastu marynarzy załogi okrętu. Pod nimi był magazyn amunicji, pomieszczenie żyrokompasu, logu i echosondy oraz pomieszczenie dwunastu marynarzy załogi i pomieszczenie ośmiu podoficerów wraz z jednym marynarzem załogi. W podwójnym dnie znajdował się ostatni zbiornik wody słodkiej.Podejście do brzegu Na rufie znajdował się przedział siłowni. W jej części dziobowej znajdowały się trzy zespoły prądotwórcze Henschel 6R1416 o mocy 90 kVA każdy, a w części rufowej dwa silniki główne, z czwartym zespołem prądotwórczym oraz Centralne Stanowisko Kierowania z wygrodzonym pomieszczeniem parowego kotła okrętowego. Silniki 40DM o mocy nominalnej 1620 kW (2200 KM) napędzały dwie stałe śruby napędowe. W podwójnym dnie pod siłownią znajdowały się zbiorniki paliwa oraz wody kotłowej. Za siłownią mieściła się chłodnia prowiantowa z jej maszynownia oraz magazyn broni. W podwójnym dnie znajdował się wyrównawczy zbiornik paliwa służący również do regulacji rufowego zanurzenia. W skrajniku rufowym umieszczono maszynę sterową. Na rufowej pawęży wisiała kotwica służąca do ściągania okrętu z plaży. Rufową część okrętu zajmowała dwukondygnacyjna nadbudówka wykonana z hydronalium (aluminium). Na jej przodzie i tyle znajdowały się podwójne armaty 30 mm AK-230 (z zapasem 1000 naboi do każdej armaty). Przez szyb do komina wyprowadzone były tylko przewody spalinowe z kotła parowego. W morzuSam komin, choć praktycznie zbędny, pozostawiono w celu upodobnienia sylwetek wszystkich ODS-ów. Pozostała część lewej burty pierwszej kondygnacji zajmowało pomieszczenie dowódcy, pomieszczenie zastępcy dowódcy , pomieszczenie dwóch oficerów sztabu (tzw. pomieszczenie dowódcy flotylli), mesa, pomieszczenie wentylatorów oraz kuchnia. Prawa burta nadbudówki zajęta była przez pomieszczenia postojowego zespołu prądotwórczego, wentylatorów, suchego prowiantu, przetwornic oraz duży blok sanitarny oficerów i załogi. Druga kondygnacja zajęta była przez opancerzoną sterówkę oraz kabiny nawigacyjna i nadajników. Na pokładzie otwartym nad drugą kondygnacją znajdowało się OSD oraz pomieszczenie nadajników radiolokacji. Na nim znajdowała się platforma z anteną stacji radiolokacyjnej kierowania ogniem artylerii MR-104 Ryś. Za platformą znajdowała się wysoki kratownicowy maszt z anteną radaru nawigacyjnego, systemu rozpoznawczego swój-obcy Nichrom-RR oraz innym wyposażeniem. Na okręcie zainstalowana była duża ilość anten radiowych obsługujących rozbudowany system łączności okrętowej, sztabowej i dowódczej. Wyposażenie pokładowe było typowe dla jednostek desantowych. W dziobowej części pokładu głównego znajdowała się mała (w porównaniu do klasycznych okrętów desantowych) pokrywa luku do malej ładowni. Reszta stanowiła atrapę pokrywy. Łącznie pokrywa i atrapa upodabnia okrętu do zwykłej jednostki desantowej.

POLSKIE OKRĘTY DESANTOWE

Nowe polskie okręty desantowe były wcielane do służby w latach 1964, 1965, 1967-71 i 1973. Początkowo w PMW były klasyfikowane jako okręty desantowe, a później jako okręty desantowe średnie. 810 na plaży31.01.1965 roku w Świnoujściu Flotyllę Okrętów Desantowych oficjalnie przeformowano w 2 Brygadę Okrętów Desantowych. Dnia 31.05.1965 roku podporządkowano ją nowopowstałej 8 Flotylli Obrony Wybrzeża w Świnoujściu (dalej 8 FOW). Wraz z napływaniem nowych okrętów do brygady utworzono w niej dwa dywizjony okrętów desantowych (łącznie w składzie 6 grup okrętów) oraz dywizjon kutrów desantowych. Jedenaście okrętów desantowych projektu 770 utworzyło pierwszy dywizjon okrętów desantowych, a jedenaście okrętów projektu 771 i jeden projektu 776 drugi dywizjon okrętów desantowych. Piętnaście kutrów desantowych projektu 709 i trzy projektu 719 zorganizowano w trzeci dywizjon kutrów desantowych. W 1977 roku w skład brygady włączono l Dywizjon Saperów Morskich w Świnoujściu-Ognicy. Niebieskie berety na plażyJego zadaniem było wykonanie przejść w inżynieryjno-minowych zaporach nieprzyjaciela w rejonie przybrzeżnym i na plażach. Grupy marynarzy z dywizjonu saperów morskich miały znajdować się w pierwszym rzucie desantu. Wykonywanie przejść w polach minowych przy pomocy ładunków wydłużonych oraz oczyszczenie z min i zapór inżynieryjnych plaży umożliwić miało sprawny desant sil głównych. Współpracować mieli z nimi saperzy 7 dywizji. Polskie morskie siły desantowe pierwszego rzutu składały się z 7 Łużyckiej Dywizji Desantowej i 2 Brygady Okrętów Desantowych. Były to siły wysokospecjalizowane, przygotowane do wykonania bardzo konkretnych działań. Powrót do portuW pierwszej fali desantu, rzut szturmowo-rozgradzajacy, mógł być dostarczany na plażę na pokładach 18 kutrów desantowych. Zasadnicze siły polskiego desantu były przewożone na 22 okrętach desantowych. Ich jednorazowa zdolność przewozowa wynosiła od 110 do 121 wozów bojowych (lub większa ilość np. samochodów). W praktyce okręty zabierać mogły zróżnicowany sprzęt w zależności od potrzeb. Jednak lądowy sprzęt wojsk desantowych niebieskich beretów był mało nowoczesny.

Opis okrętu projektu 770

Typ konstrukcji - dwuśrubowy, jednopokładowy z nadbudówką opływową umieszczoną na rufie, z otwieranymi wrotami na dziobie, wyposażony w urządzenia do załadunku , zamocowania i wyładunku sprzętu bojowego. Przeznaczony do transportu morzem ciężkiego i lekkiego sprzętu bojowego, ludzi z możliwością załadunku i wyładunku na/z plaży. Zasięg pływania - wszystkie rejony działania Polskiej i ZSRR MW za wyjątkiem Dalekiego Wschodu. Wymiary główne:

  • Długość całkowita - 73 m
  • szerokość całkowita - 8,62
  • wyporność standartowa - 726 t
  • ładowność - 183 t.
  • Bez ładunku okręt mógł pływać przy stanie morza 6°B, a wyładunek na plażę był możliwy przy stanie morza 2°B.

    Szybkość maksymalna 19,8 węzła. Zasięg pływania 1350 Mm.

    Załoga : 4 oficerów (d.o., z.d.o. , d.dz. artyleryjskiego, d.dz. elektromechanicznego), 14 podoficerów zawodowych , 24 marynarzy służby zasadniczej.

Uzbrojenie :

  • Wyrzutnie pocisków WM - 18 - 2 sztuki. Każda wyrzutnia posiadała 18 prowadnic, kaliber 140 mm. Maksymalny zasięg strzelania 9,8 km. Służyły do niszczenia obiektów nawodnych oraz stawiania zapór wodnych przeciwko niekierowanym i kierowanym pociskom rakietowym.
  • W latach 1969 - 1972 po przeprowadzeniu modernizacji okręty zostały dozbrojone w 2 armaty plot. AK - 230 kaliber 30 mm o zasięgu niszczenia 4 km do celów powietrznych i 3,5 km do celów lądowych
  • Siłownia - 2 x silniki OD o mocy 2500 KM
  • Okręty typu 770 MA różniły się od 770 D umieszczonym w nadbudówce odkrytym pomostem bojowym.

Dane taktyczno-techniczne okretu projektu 771

  • wyporność standardowa - 779 t;
  • długość - 75,15 m;
  • szerokość - 9,5 m;
  • 204 miejsca siedzące dla desantu;
  • wykonywanie zadań do stanu morza 6 st.;
  • ładunek o masie - 183 t;
  • szybkość maksymalna - 19,5 w;
  • zasięg pływania przy 6 w - 1200 Mm, a przy zwiększonych zapasach oleju i paliwa - 2300 Mm;

Jarek Ciślak

, który był autorem artykułu w MSiO 1/98, wyraził zgodę na wykorzystanie go do stworzenia obecnej strony. Zdjęcia pochodzą ze zbiorów autora strony, autora artykułu, Roberta Rochowicza (via CBKO nr 2) oraz Archiwum MW.